Zeldzaam overzicht van het oeuvre van Henri Matisse in Nederland

De groots opgezette tentoonstelling ‘Chez Matisse – Masterpieces from Centre Pompidou’ opent dit weekend (3 en 4 oktober 2026) in H’ART Museum in Amsterdam. Kunsthistorica Mirelle Nunes van Kunst uit Zeist neemt u alvast mee naar deze unieke overzichtstentoonstelling met het oeuvre van Henri Matisse.

De apostrof van H’ART

Van oorsprong is het historische pand uit 1683 – waarin het museum gevestigd is – een voormalig verpleeghuis voor oude mannen en vrouwen aan de Amstel: de Amstelhof.

Na verschillende zorg- en verpleegbestemmingen fungeerde het gebouw vanaf 2009 als satellietmuseum van het grote Russische kunstmuseum, de Hermitage in Sint-Petersburg.

In 2023 werden de banden met het moedermuseum verbroken en werd de naam Hermitage Amsterdam gewijzigd in H’ART Museum. Het museum legt vanuit het hart de nadruk op de kunst, vandaar de apostrof.

Samenwerking

H’ART Museum werkt zonder vaste eigen collectie en heeft daarom nauwe samenwerkingsverbanden met drie toonaangevende internationale partners. Te weten: Centre Pompidou in Parijs, het British Museum in Londen en het Smithsonian American Art Museum in Washington. Zo zijn wereldberoemde collecties in wisselende tentoonstellingen ook in Amsterdam te zien.

Meester van de Kleur

De Franse kunstenaar Henri Matisse (1869-1954) wordt samen met Pablo Picasso gezien als één van de meest invloedrijke en vernieuwende kunstenaars van de 20^e eeuw. Hij had een fascinatie voor kleur, vorm en emotie, die blijvend zou zijn voor zijn speelse compositie. In 1905 stond hij aan de wieg van de kunststroming het Fauvisme, een stijl met felle, contrasterende kleuren; zeer spraakmakend voor die tijd.

De beroemde Henri Matisse-collectie

Deze deelcollectie van het Centre Pompidou is één van de grootste en meest toonaangevende Matisse-verzamelingen ter wereld. Het bevat werken uit alle periodes van zijn oeuvre; dus vroeg-, midden- en laat werk. Naast zijn schilderijen vanaf ca. 1895, via de fauvistische werken vanaf 1905 tot aan de zgn. ‘cut-outs’ in de laatste tien jaren van zijn leven.

De ‘cut-outs’ of ‘papier gouachés découpés’ zijn de uitgeknipte en beschilderde papiercollages, de beeldtaal die Matisse ontwikkelde toen hij op late leeftijd door ziekte aan een rolstoel gekluisterd was. Helaas zijn daarvan slechts enkele voorbeelden op covers van tijdschriften in deze tentoonstelling te zien.

Start van een langdurige schildercarrière

Na een studie rechten gaat de 30-jarige kunstschilder Matisse op zoek naar zijn eigen stijl. Hij kopieert de oude meesters in het Louvre. We zien een donker traditioneel palet, maar kunnen al wel de ongemengde kleuren geel, rood en groen ontdekken als voorloper van zijn latere fauvistische werk.

Grondlegger van het Fauvisme

Matisse leert in 1904 in St. Tropez van collega-schilder Paul Signac de techniek uit de late 19^e eeuw van de neo-impressionisten. Matisse past daar een eigen inbreng aan toe door de stippen of kleine streepjes, die naast elkaar worden geplaatst en pas in het oog van de beschouwer samensmelten, in felle, onnatuurlijke primaire kleuren als fel oranje, puur geel, groen en blauw te schilderen. Hij past contrasten toe en zoekt naar lijn en kleurvlak.

Het officiële startpunt van het fauvisme (= vernoemd naar de gekooide dieren, de ‘fauven’) wordt toegeschreven aan het werk ‘Luxe, calme et volupté’ uit 1904. De titel van het werk ontleende Matisse aan een beroemd Frans gedicht van Charles Baudelaire. Op het schilderij zien we een idyllische picknick van naakte zwemsters aan de kust (daar is alles orde en schoonheid, / luxe, rust en wellust). De enscenering is geschilderd in platte ‘blokjes’ van kleur afgewisseld met witte vlakjes.

Doorbraak

Zijn oudste dochter, Marguerite, was een geliefd model voor Matisse. Maar liefst 30 keer legde hij haar vast -alleen al op doek- tussen 1901 en 1945. In deze tentoonstelling zijn twee portretten van haar te bewonderen. Hier zien we haar met op schoot een zwarte kat, ook een grote liefde van Matisse. Altijd zien we haar met een halsbandje of kraagje afgebeeld om een litteken te verbergen na een luchtpijpoperatie.

Matisse breekt met dit portret met de traditionele portretkunst: de contouren zijn zwart en dik aangezet, de achtergrond is opgedeeld in twee egale kleurvlakken (turkooisblauw en zacht roze) en haar gezicht is teruggebracht tot de absolute essentie. Zo krijgt het model bijna een spirituele uitstraling.

Sleutelwerk

Het schilderij ‘De Roemeense blouse’ wordt gezien als hèt sleutelmoment in de carrière van Matisse. Hij schilderde dit werk aan de vooravond van de oorlog in april 1940. Slechts zeven lijnen had hij nodig om de essentie van het gezicht tot uitdrukking te brengen.

Op het schilderij zien we een dame, die een traditionele, met de hand geborduurde Roemeense volksblouse draagt. De helderwitte mouwen zijn rond en vol en contrasteren met de dieprode achtergrond.

Terwijl de wereld in brand stond in 1940 vervolmaakte Matisse dit werk dat harmonie, rust, vrouwelijkheid en elegantie uitstraalt. Ziet u dat de kleurvlakken tevens de kleuren van de Franse vlag zijn? Zo maakte Matisse een statement tegen de vernietigende krachten van de Tweede Wereldoorlog.

Monumentale late jaren

Openslaande balkondeur in Collioure (Zuid-Frankrijk) is één van de meest raadselachtige schilderijen van Henri Matisse. Hij liet het onaf en ongesigneerd achter in zijn atelier, nadat hij hals over kop Parijs had ontvlucht na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Toen het werk in 1966 opdook bij een tentoonstelling werd er volop gespeculeerd over de symboliek achter het venster en het grote zwarte vlak. Stelde het een donkere en onzekere toekomst voor? Was deze doorkijk een voorloper van de latere minimalistische kunst? Of was het venster zelf onderwerp van het doek?

We zullen het nooit weten. Wat we wel weten is dat Matisse iedereen ver vooruit was. En dat is in deze tentoonstelling te zien met werken van o.a. zijn tijdgenoten George Braque en Pablo Picasso tot zijn navolgers Ellsworth Kelly en Mark Rothko. 

Beeldhouwer met de schaar

Om de eerder genoemde ‘cut-outs’, of ‘papier gouaches’ van deze ‘beeldhouwer met de schaar’ te bewonderen, kunt u terecht in het Stedelijk Museum Amsterdam. Zij tonen ‘De Parkiet en de zeemeermin’ uit 1952-53 in de vaste opstelling.

Omslagfoto: Overzicht van tentoonstellingszaal ‘Chez Matisse – Masterpieces from Centre Pompidou’, H’ART Museum Amsterdam.

Afgebeelde werken van links naar rechts:

Henri Matisse, Stilleven met magnolia, oktober 1941, olieverf op doek;

Le Corbusier, Metamorfose van de viool, 1920-1952, olieverf op doek;

Henri Matisse, De Roemeense blouse, april 1940, olieverf op doek.

Alle foto’s: Mirelle Nunes

Meer weten?

Mirelle Nunes vertelt graag meer – zowel online als in de zaal in Zeist- over deze kunstenaar die niet alleen de schilderkunst in zijn eigen tijd vernieuwde, maar ook die van na zijn overlijden in 1954. Zijn zoektocht naar pure kleur en expressieve eenvoud maakte hem tot één van de meest vernieuwende kunstenaars van de twintigste eeuw.

De kunstlezing geeft zij op donderdag 15 oktober 2026 om 10.00 uur in het Walkartcentrum in Zeist. Voor meer informatie en aanvraag terugkijklink: www.kunstuitzeist.nl.

Meer lezen

Mirelle Nunes schreef eerder over Constantin Brancusi: ‘Geboorte van moderne sculptuur, eveneens een samenwerking met Centre Pompidou en het H’ART Museum in 2025-26. Zij schreef begin dit jaar over de tentoonstelling Yves Klein en zijn familieleden (deze tentoonstelling is nog te zien tot en met 25 oktober 2026 in Stedelijk Museum Schiedam).